در جامعه امروز، رفتارهای گروهی گاه بدون آگاهی شکل میگیرند. کافیست عدهای بهسمت مغازهای بروند یا در صفی بایستند؛ دیگران نیز بدون پرسش، به دنبالشان میروند. این نوع «تقلید جمعی» تنها محدود به خرید یا بازار نیست، بلکه در حوزههایی عمیقتر مانند سیاست، مهاجرت، بورس، سبک زندگی و حتی دینداری نیز دیده میشود.
روانشناسان از این پدیده با عنوان «تلقینپذیری گروهی» یاد میکنند. گرچه اثر جمعی، پدیدهای طبیعی و گاه مفید است، اما وقتی جای تحلیل و تفکر فردی را بگیرد، به نوعی از «جوزدگی» تبدیل میشود که میتواند فرد و جامعه را به بیراهه ببرد؛ همانطور که مولوی قرنها پیش هشدار داد:
«خلق را تقلیدشان بر باد داد...
نمونههایی از این پدیده را در سالهای اخیر بسیار دیدهایم: مهاجرت شتابزده به کشورهایی چون ترکیه و گرجستان تنها بهخاطر فضای مجازی؛ ورود هیجانی به بورس در سال ۱۳۹۹ بدون دانش اقتصادی؛ یا موجهای اجتماعی مانند تغییر پوشش بعد از ۱۴۰۱، که بیشتر از آگاهی، حاصل فشار جوّ غالب بودند.
حتی در عرصه دینداری، گاه شور مذهبی بیشتر از عمق باور پیش میرود؛ گرچه باید توجه داشت اثر جمعی همواره منفی نیست. در مواردی مانند ترک عادتهای بد یا حفظ برنامه ورزشی، حضور در جمعهای منسجم میتواند انگیزهبخش و سازنده باشد.
پس مشکل، در اجتماعی بودن ما نیست، بلکه در خاموشی تفکر مستقل است. اگر ندانیم که تصمیممان از کجا آمده، آگاهانه انتخاب نکردهایم. رسانهها، سلبریتیها یا جوهای ساختگی میتوانند ما را ناخواسته در مسیرهایی قرار دهند که انتخاب خودمان نبودهاند.
جامعهای سالم، جامعهای است که در آن انسانها با حفظ زندگی جمعی، به تفکر مستقل وفادار بمانند و هر از گاهی بپرسند: «آیا این تصمیم، واقعاً تصمیم من است
اللهم عجل لولیک الفرج
✍ عبدالکریم نعناکار
https://eitaa.com/ofoghe_andisheh