انجمن حجتیه که بهطور رسمی با عنوان «انجمن خیریه حجتیه مهدویه» شناخته میشود، اگرچه در آغاز با ادعای دفاع از مهدویت و مقابله با بهائیت شکل گرفت، اما بهتدریج چهرهای دیگر از خود نشان داد؛ چهرهای که با اصول انقلاب اسلامی زاویه جدی داشت. این جریان در فضای پیش از انقلاب، با تمرکز بر نفی هرگونه فعالیت سیاسی و ترویج «انتظار غیرمسئولانه» زمینهساز نوعی بیتفاوتی نسبت به ظلم و استکبار شد. با وجود آنکه در ظاهر پرچم مبارزه با انحرافات عقیدتی همچون بهائیت را بر دوش داشت، اما در عمل، با تضعیف روحیه جهاد، نفی مبارزه با طاغوت، و نگاه خشک و انفعالی به انتظار، در تقابل با روح انقلابی مردم مسلمان قرار گرفت.
مؤسس انجمن، شیخ محمود حلبی، با پشتوانه برخی سرمایهداران مذهبی بازار و حمایت شبکهای از شاگردان خود، توانست ساختاری منسجم و اثرگذار ایجاد کند. اما این ساختار، بهجای اینکه به رشد و پویایی تفکر شیعی در عصر خفقان پهلوی منجر شود، با جداسازی دیانت از سیاست، نوعی سکوت در برابر جنایتهای رژیم شاه را تئوریزه کرد. حتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، انجمن به دلیل همراهی نکردن با خط امام و اصرار بر مشی غیرسیاسی خود، بهتدریج از سوی امام خمینی (ره) مورد انتقاد قرار گرفت؛ تا جایی که امام صراحتاً از انحراف این جریان و آسیبهایش برای انقلاب سخن گفت.
اهداف انجمن، هرچند در ظاهر مقابله با بهائیت و ترویج مهدویت بود، اما قرائت خاص آنان از انتظار، عملاً جوانان را از صحنه مبارزه با ظلم و فساد دور میکرد. آنچه خطرناک بود، نه فقط محتوای برخی سخنان، بلکه روحیهای بود که انجمن در نسل مذهبی تزریق میکرد: روحیه بیتفاوتی، انفعال و نفی مسئولیت اجتماعی و سیاسی. امروزه نیز بازتولید گفتمان حجتیه، بهویژه در فضای مجازی، با چهرهای متفاوت اما با همان جوهره، تلاش میکند جوانان انقلابی را از مسیر جهاد، عدالتخواهی، و انتظار فعال منحرف سازد؛ و از همین رو، شناخت ریشهها و روشهای این تفکر برای ادامه راه انقلاب ضروری است.
اهداف انجمن حجتیه، در ظاهر دفاع از دین و مقابله با انحرافات اعتقادی عنوان میشد، اما در عمل، با نگاهی عمیقتر میتوان به شکاف آشکاری میان اهداف اعلامی و جهتگیریهای واقعی آن پی برد. این انجمن با ادعای مبارزه با بهائیت، ترویج فرهنگ مهدویت و آموزش عقاید شیعی، سعی داشت چهرهای دینی و مذهبی از خود به نمایش بگذارد. اما نوع نگاه این جریان به مهدویت، نه تنها به انتظار سازنده و انقلابی منجر نمیشد، بلکه بستری برای انفعال، تسلیم و بیتفاوتی نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی فراهم میکرد. مفاهیمی همچون «انتظار فرج» که در منظومه فکری امام خمینی (ره) به معنای آمادگی برای قیام علیه ظلم و مقدمهسازی برای ظهور است، در نگاه انجمن به سکوت و رکود ترجمه میشد.
بسیاری از تحلیلگران انقلابی، اهداف پنهان انجمن را در تقابل با روح انقلاب اسلامی و خط امام میدانند. انجمن حجتیه با تأکید بر جدایی دین از سیاست، عملاً حرکت مردم در مسیر انقلاب را تخطئه میکرد و در بزنگاههای حساس، موضعی خاموش و حتی گاه مشکوک اتخاذ مینمود. تأکید بر مباحث انتزاعی و تفسیرهای غیرمستند از مهدویت، از یکسو به تحریف مفاهیم اصیل دینی انجامید و از سوی دیگر، پوششی برای جذب نیرو و نفوذ در بدنه جوان کشور فراهم کرد. تلاش برای تضعیف خط مقاومت، همراه با نفوذ خزنده در ساختارهای اجتماعی و آموزشی، نشان از نگاهی فرصتطلبانه و مزورانه در پس ظاهر مذهبی انجمن داشت؛ نگاهی که بهدرستی از سوی امام خمینی (ره) بهعنوان خطری برای انقلاب معرفی شد.
روشهای جذب جوانان توسط انجمن نیز، با بهرهگیری از ابزارهای سنتی و نوین، هدفمند و شبکهمحور طراحی شده بود. از جلسات خانگی و هیئتهای مذهبی گرفته تا نفوذ در مدارس، دانشگاهها و نهادهای فرهنگی، این انجمن تلاش داشت تا با چهرهای دینی و علمی، جوانان مذهبی را بهسوی خود جلب کند. در کنار انتشار گسترده جزوات، کتابها و کلاسهای ایدئولوژیک، انجمن با شکلدهی به شبکههای اجتماعی مبتنی بر روابط محلی و خانوادگی، بستری منسجم برای رشد تشکیلاتی خود فراهم میکرد. با گسترش فضای مجازی، این روند وارد مرحلهای تازه شد؛ جایی که مفاهیم دینی با ظاهری جذاب اما محتوایی منحرف، به ابزار نفوذ فکری و فرهنگی تبدیل گشت. شناخت این روشها و مقابله آگاهانه با بازتولید گفتمان حجتیه، بخشی ضروری از رسالت نیروهای انقلابی در جنگ نرم امروز است.
در دهههای اخیر، بهویژه با گسترش اینترنت و شبکههای اجتماعی، گروههایی که ریشه در تفکر انجمن حجتیه دارند یا از مشی فکری آن متأثرند، تلاش کردهاند با بهرهگیری از ابزارهای مدرن، گفتمان خود را بازتولید و به نسل جوان القا کنند. این گروهها با راهاندازی وبسایتها، کانالها و صفحات مذهبی در پلتفرمهایی مانند تلگرام، ایتا و اینستاگرام، به انتشار محتوایی با ظاهر دینی اما باطن انحرافی اقدام کردهاند. موضوعاتی مانند مهدویت، انتظار، یا دفاع از تشیع در این فضاها مطرح میشود، اما با قرائتی که هدف آن بیاثر کردن انگیزه انقلابی در نسل جوان و جایگزینی آن با نگاه انفعالی و محافظهکارانه است. این حرکت، در ظاهر دفاع از دین، اما در عمل، تزریق بیعملی و تسلیم در برابر وضع موجود است.
جریان وابسته به تفکر حجتیه در فضای مجازی، با استفاده از شیوههای مدرن همچون تولید محتوای چندرسانهای جذاب، تبلیغات هدفمند و بهرهگیری از الگوریتمهای شبکههای اجتماعی، بهگونهای برنامهریزیشده عمل میکند. ویدئوهای احساسی، اینفوگرافیهای تأثیرگذار، پستهای تعاملی و گروههای گفتوگو با عناوین مذهبی، ابزاری برای فریب جوانان و جذب نیرو با هدف تحکیم پایگاه فکری انجمن است. در پوشش پاسخ به شبهات یا ترویج مفاهیم دینی، عملاً نوعی گفتمانسازی خاموش صورت میگیرد که مخاطب را از درگیری با دشمن واقعی، یعنی استکبار جهانی و نظام سلطه، بازمیدارد. حتی پلتفرمهای آموزشی آنلاین نیز به بستری برای نفوذ خزنده این جریان تبدیل شدهاند؛ جایی که آموزش ظاهراً مذهبی، آرامآرام به تبلیغ ایدئولوژی بیخطر برای طاغوت منتهی میشود.
طبیعی است که این روشها با واکنش و هشدار علما و اندیشمندان انقلابی مواجه شود. شخصیتهایی چون آیتالله مکارم شیرازی، با هشدار نسبت به انحرافات فکری حجتیه، این جریان را متهم به خروج از مسیر اصیل تشیع کردهاند. منتقدان، نهتنها به محتوای انحرافی این گروه، بلکه به روشهای نفوذ آن در نهادهای فرهنگی، آموزشی و مذهبی نیز اعتراض دارند. انجمن با دامنزدن به شکافهای عقیدتی، تفرقه میان مذهبیها، و تضعیف خط مقاومت، عملاً در خدمت راهبردهای دشمن عمل میکند؛ دشمنی که بهخوبی آموخته است مقابله با انقلاب اسلامی صرفاً از طریق جنگ سخت ممکن نیست، بلکه نفوذ و استحاله فکری، سلاح مؤثرتری در نبرد نرم با ملت ایران است.
انجمن حجتیه(نظرات حضرت امام خمینی)
امام خمینی (ره) در مقطع اولیه فعالیتهای انجمن حجتیه، بهویژه در مواجهه با تهدید بهائیت، با نگاهی مثبت به این جریان مینگریستند و حتی تا سال ۱۳۵۶ اجازه مصرف بخشی از سهم امام برای فعالیتهای تبلیغی آنان را صادر کردند. اما با گسترش نهضت اسلامی و آغاز مرحله جدی مبارزه با رژیم پهلوی، روشن شد که بخشی از اعضای این انجمن نهتنها همراه نهضت نیستند، بلکه با شعار «حرام بودن تشکیل حکومت پیش از ظهور امام زمان (عج)»، عملاً در مقابل حرکت انقلابی ملت قرار گرفتهاند. همین نگاه غیرسیاسی و بعضاً ضدانقلابی، موجب شد که مواضع امام نسبت به این گروه دگرگون شود و ایشان با صراحت تمام، رویکرد انجمن را انحرافی و آسیبزا توصیف کنند.
امام خمینی (ره) بهویژه در سال ۱۳۶۲، با هشدارهایی صریح نسبت به خطر نفوذ انجمن حجتیه، ماهیت واقعی آن را افشا کردند. ایشان فرمودند: «حواستان را جمع کنید که نکند یکمرتبه متوجه شوید که انجمن حجتیهایها همه چیزتان را نابود کردهاند»، و این جمله تاریخی، نشان از عمق نگرانی ایشان نسبت به تأثیرگذاری خزنده و گاه پنهان این جریان در ساختارهای فرهنگی، آموزشی و حتی مدیریتی کشور داشت. به دنبال این موضعگیری، انجمن در ظاهر با انتشار بیانیهای، فعالیت رسمی خود را تعطیل اعلام کرد؛ هرچند شواهد فراوانی از ادامه فعالیتهای غیررسمی و تغییر چهره آن در فضای اجتماعی و مذهبی دیده میشود.
امام با انتقاد از انفعال فکری و سیاسی حجتیه، تأکید داشتند که انتظار برای ظهور نباید بهانهای برای بیعملی و سکوت در برابر ظلم باشد. ایشان با رد تأکید بیشازحد بر مهدویت منفعلانه، انجمن را متهم به نادیدهگرفتن اولویت مبارزه با رژیم شاه کردند. همچنین در مورد رهبر این انجمن، شیخ محمود حلبی، صریحاً اعلام فرمودند: «جلساتش ضررهایی دارد. از وقتی که مطلع شدهام، از او تأیید نکردهام و انشاءالله نمیکنم.» حتی گزارشهایی وجود دارد که حاکی از ممانعت امام خمینی از دیدار حلبی بهدلیل مواضع تند ضدانقلابی او و توهین به مقام رهبری نهضت بود. این مجموعه مواضع، تصویری روشن از نگاه امام خمینی به انجمنی را ترسیم میکند که در پوشش دفاع از دین، عملاً در برابر تحقق حکومت اسلامی ایستاد.
انجمن حجتیه(دیدگاه رهبر انقلاب)
دیدگاه حضرت آیتالله خامنهای درباره انجمن حجتیه، هرچند در قالب سخنرانیها و موضعگیریهای محدود منعکس شده، اما در مجموع حاوی نکاتی روشن و تحلیلی درباره ماهیت و عملکرد این جریان، بهویژه در نسبت آن با انقلاب اسلامی است. معظمله با نگاهی آسیبشناسانه، انجمن را جریانی غیرهمسو با اهداف انقلابی و نهضت امام خمینی (ره) ارزیابی کرده و نسبت به آثار و پیامدهای تفکر آنان هشدار دادهاند. این نگرش، مبتنی بر شناخت دقیق از مبانی فکری انجمن و تمایز آن با تفکر انقلابی و پویای اسلام ناب محمدی (ص) است.
در یکی از مهمترین مواضع علنی، آیتالله خامنهای در سال ۱۳۶۴ در مسجد دانشگاه تهران تصریح کردند: «انجمن حجتیه قبل از انقلاب با انقلاب نبود، بعضی از افرادشان کار فعال ضد انقلابی هم میکردند، بعضی فقط با انقلاب نبودند و ضد انقلابی هم نبودند.» ایشان در ادامه افزودند که پس از انقلاب، برخی از افراد این انجمن به صف انقلاب پیوستند و «مخلصانه در خدمت انقلاب قرار گرفتند، منتها بعضی هم بر همان روش و شیوهی سابق باقی ماندند.» این سخنان، نشاندهنده تفکیک دقیق آیتالله خامنهای میان افراد و جریان کلی انجمن است؛ تفکیکی که در عین حفظ عدالت در قضاوت فردی، به انتقاد از جهتگیری فکری و سیاسی کلان انجمن منجر میشود.
رهبر معظم انقلاب، تفکر انجمن حجتیه را نماد نوعی نگاه محافظهکارانه، غیرسیاسی و منفعل به دین معرفی کردهاند؛ جریانی که با اصل مبارزه سیاسی علیه طاغوت مخالف بود و با شعار انتظار، به نوعی انزواگرایی مذهبی دامن میزد. ایشان این رویکرد را در تضاد با حرکت انقلابی میدانند و همواره بر تفاوت میان «تفکر سنتی تحریفشده» و «اسلام انقلابی و مسئول» تأکید داشتهاند. هرچند درباره فعالیتهای غیررسمی انجمن پس از سال ۱۳۶۲ مستقیماً سخنی از ایشان ثبت نشده، اما خاطرات برخی چهرهها نظیر مرحوم هاشمی رفسنجانی، حکایت از حساسیت آیتالله خامنهای نسبت به نفوذ این جریان در برخی نهادها دارد. همچنین گزارشهایی از ارتباط محدود ایشان با برخی محافل مذهبی پیش از سال ۱۳۴۱ وجود دارد، اما با پیوستن به نهضت امام خمینی و آغاز مبارزه علنی با رژیم پهلوی، مسیر فکری و سیاسی ایشان بهطور کامل از انجمن حجتیه جدا شد.
انجمن حجتیه,(جمعبندی و نتیجه گیری)
انجمن حجتیه، در آغاز با هدف مقابله با بهائیت و ترویج آموزههای مهدوی شکل گرفت، اما بهمرور با اتخاذ رویکردی غیرسیاسی و فاصلهگیری از جریان انقلابی، به یکی از جریانهای بحثبرانگیز مذهبی در ایران بدل شد. فعالیتهای این گروه، بهویژه پس از انقلاب اسلامی، با انتقادهایی جدی از سوی رهبران انقلاب و نهادهای انقلابی مواجه شد؛ زیرا انجمن با تأکید بر جدایی دین از سیاست، عملاً در تقابل با اندیشه حکومت اسلامی و مبارزه با طاغوت قرار داشت.
امام خمینی (ره) که در ابتدا از فعالیتهای انجمن حمایتهایی داشتند، با مشاهده رویکردهای انفعالی و انحرافی آن، موضعگیریهای صریح و تندی علیه انجمن اتخاذ کردند. ایشان نه تنها نسبت به خطر نفوذ این جریان هشدار دادند، بلکه انحلال فعالیت رسمی انجمن را در پی انتقادات خود رقم زدند. از نگاه امام، شعار «حرام بودن حکومت پیش از ظهور » و بیتفاوتی نسبت به مبارزه با رژیم پهلوی، انحرافی خطرناک از مسیر اصیل تشیع به شمار میآمد.
مقام معظم رهبری حضرت آیتالله خامنهای نیز با رویکردی تحلیلی، ضمن تفکیک میان افراد و جریان کلی انجمن، نسبت به مواضع غیرانقلابی، نفوذ پنهان، و انفعال سیاسی این گروه هشدار دادند. ایشان تأکید داشتند که انجمن، پیش از انقلاب با نهضت اسلامی همراه نبود و حتی برخی اعضای آن مواضع ضد انقلابی داشتند. گرچه برخی از اعضای انجمن پس از پیروزی انقلاب به صفوف انقلاب پیوستند، اما نگرانی نسبت به بازتولید تفکر محافظهکارانه این جریان همچنان در بیانات رهبری مشهود است.
اللهم عجل لولیک الفرج
✍️ عبدالکریم نعناکار
https://eitaa.com/ofoghe_andisheh