در سالهای اخیر، پرسش از «استقلال» یا «وابستگی» ایران به یکی از گرهگاههای کلیدی تحلیلهای سیاسی و اقتصادی بدل شده است؛ پرسشی که نهتنها در محافل دانشگاهی و رسانهای، بلکه در ذهن بسیاری از مردم نیز حضوری فعال دارد. برای پاسخ دقیق به این پرسش، لازم است از کلیگویی فاصله گرفته و ابعاد مختلف استقلال را بهصورت تفکیکی و چندلایه مورد بررسی قرار داد؛ چراکه استقلال، مفهومی نسبی و پیچیده است که صرفاً به معنای قطع رابطه با قدرتهای خارجی نیست، و وابستگی نیز لزوماً به سلطهپذیری ختم نمیشود؛ بلکه گاه ریشه در ناترازیها و ضعفهای درونی دارد.
در این چارچوب، استقلال یا وابستگی ایران را باید در چهار حوزه اصلی سیاست، اقتصاد، فرهنگ و فناوری بررسی کرد. در بعد سیاسی، جمهوری اسلامی ایران از معدود کشورهایی است که تصمیمگیریهای کلان خود را مستقل از اراده قدرتهای جهانی سامان میدهد. مواضع صریح و بیپرده در برابر آمریکا، رژیم صهیونیستی و حتی رویکرد گزینشی نسبت به قدرتهایی چون چین و روسیه، بیانگر نوعی استقلال سیاسی است که ریشه در اصل «نه شرقی، نه غربی» و الگوی مردمسالاری دینی دارد. از این منظر، ایران یکی از مستقلترین بازیگران منطقهای و حتی جهانی به شمار میرود.
با این حال، در حوزه اقتصادی و فناورانه، واقعیتها پیچیدهتر و نگرانکنندهتر است. وابستگی نسبی به درآمدهای نفتی، شکنندگی در برابر تحریمها، محدودیت در دستیابی به فناوریهای پیشرفته و اتکای بخشی از تولید و سرمایهگذاری به شرکای خارجی، نشان میدهد که استقلال اقتصادی ایران هنوز به نقطه اطمینان نرسیده است. با وجود تلاشهایی برای خودکفایی و تنوعبخشی به منابع درآمدی، ساختارهای اقتصادی کشور همچنان گرفتار نوعی وابستگی مزمناند که تحت تأثیر فشارهای بیرونی و ناترازیهای داخلی تداوم یافته است.
در بُعد فرهنگی نیز، اگرچه نظام جمهوری اسلامی در صیانت از هویت اسلامی-ایرانی کوششهای قابل توجهی داشته، اما جهانیسازی، فضای مجازی، و نفوذ گسترده محصولات فرهنگی غرب، اثراتی محسوس بر ارزشها، سبک زندگی و الگوهای ذهنی جامعه ایران گذاشتهاند. به این ترتیب، ایران را میتوان کشوری دانست که در حوزه سیاست استقلالی کمنظیر دارد، اما در سایر حوزهها، همچنان نیازمند بازنگری در سیاستگذاریها و تقویت زیرساختهاست تا مسیر استقلال همهجانبه و پایدار را با قوت و پایداری بیشتری دنبال کند.
اللهم عجل لولیک الفرج
✍ عبدالکریم نعناکار
https://eitaa.com/ofoghe_andisheh
https://chat.whatsapp.com/Fqkla۷۷TU۳۹E۹MFeCkM۹mw